O który Kawęczyn chodzi?

W poszukiwaniu historii lokalnych natrafiłam na relację z czasów II wojny światowej, w której jeżeli mieszkasz w powiecie skierniewickim szybko znajdziesz nieścisłość. Dla innych będzie, to po prostu relacja ze zbrodni. Myślę jednak, że dla pamięci lokalnej warto zadać sobie trud znalezienia odpowiedzi na pytanie: O który Kawęczyn chodzi?

W powiecie skierniewickim istnieją dwie miejscowości, które miały takie nazwy. Z czasem jeden Kawęczyn stał się Nowym Kawęczynem.

W relacji jest mowa,o świadku wydarzeń, który jechał wozem z Raducza oddalonego o kilka kilometrów.

Raducz - Nowy Kawęczyn to 8 km
Raducz - Kawęczyn gm. Godzianów to ok 30 km

Na mapach, umiejscawiających tą historię w przestrzeni zaznaczany jest zawsze ten koło Godzianowa. Czy jednak słusznie?

PAMIĘĆ i TOŻSAMOŚĆ

Jakub Fedorowicz i Stanisław Trojanowski byli przyrodnimi braćmi. Prowadzili wspólne gospodarstwo w Kawęczynie (powiat Skierniewice). Zginęli wiosną 1944 r. za ukrywanie czworga Żydów, wśród których byli: Abraham Rosenberg z synem, pewien krawiec z Rawy Mazowieckiej (około 25 lat) i jego przyjaciółka (18 lat)**. Wymienionym osobom pomagali również Józef Grębski i Stanisław Kowalczyk, ówczesny sołtys Kawęczyna. Sołtys dostarczał im jedzenie i jako pierwszy został wezwany przez gestapo do identyfikacji ciał.

Jeden ze świadków zdarzenia, Władysław Domaradzki (ur. 24 marca 1897 r.), mieszkał w oddalonym o kilka kilometrów Raduczu. Jechał wozem brata na pole, kiedy zauważył, że z zabudowań Fedorowicza wybiegło dwoje ludzi, a za nimi w pościg rzucił się jeden z Niemców. Drugi w tym czasie znajdował się w okolicy domu Jakuba i strzelał do mężczyzny, który klęczał przed nim ze złożonymi rękoma (prawdopodobnie prosił go o litość). Funkcjonariusz pobiegł w stronę lasu za dwójką, która uciekała. Władysław Domaradzki widział jedynie początek egzekucji, w której zginęło sześć osób.

Kiedy do okna sołtysa zapukało dwóch funkcjonariuszy gestapo uzbrojonych w karabiny maszynowe, najpierw zadano mu pytanie, czy wie coś na temat ukrywania Żydów we wsi. Wyparł się i zarzekał, że to niemożliwe, by w Kawęczynie byli jacyś Żydzi. Niemcy zabrali go ze sobą w kierunku lasu. Nakazano mu podać imiona i nazwiska zamordowanych, którzy przed nim leżeli. Sołtys po raz kolejny zaprzeczył, jakoby znał zabitych.

Stanisław Kowalczyk wiedział, ze pierwszym z leżących jest Jakub Fedorowicz, a tuż obok niego znajduje się ciało Stanisława Trojanowskiego. Blisko nich leżał Abraham z synem. Wszyscy mieli ślady po strzałach w głowę. Niemcy poprowadzili sołtysa 300 m dalej, tj. w miejsce, gdzie pod samym lasem leżały ciała krawca i jego przyjaciółki. Kazali sołtysowi zakopać zwłoki.

Źródła:

www.kaplica-pamieci.pl

1. IPN BU 392/1911.
2. IPN BU 392/2030.
3. W. Bielawski, Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzielaną Żydom, Warszawa 1981.
4. J. Hera, Polacy ratujący Żydów. Słownik, Warszawa 2014.
5. A. Poray, Those Who Risked Their Lives, Chicago, Illinois 2007.
6. Those Who Helped. Polish Rescuers of Jews During the Holocaust, red. R. Walczak, cz. 3, Warszawa 1997.
7. S. Wroński, M. Zwolak, Polacy – Żydzi 1939-1945, Warszawa 1971.
8. W. Zajączkowski, Martyrs of Charity, Washington D.C. 1988.

Uwagi:

* Także: Federowicz – zob. A. Poray, Those Who Risked Their Lives, Illinois 2007 s. 25; Trojan – zob. J. Hera, Polacy ratujący Żydów. Słownik, Warszawa 2014, s. 194.
** W. Bielawski (Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzielaną Żydom, Warszawa 1981 s. 24) i IPN BU 392/2030 podają, że pomagano Abramowi Rosenbergowi, jego synowi i czworgu innym Żydom; niektórzy z nich przeżyli.